Gobollada waqooyi bari ee Soomaaliya ayaa wajahaya xaalad siyaasadeed oo kulul kadib markii Madaxweyne Cabdiqaadir Cali Firdhiye uu si rasmi ah u saxiixay dastuurka cusub ee maamulka cusub ee lagu dhawaaqay dhowaan, laguna magacaabay “Maamulka Waqooyi Bari Soomaaliya”. Tallaabadan ayaa loo arkaa mid dhameystiraysa hanaankii sharciyeed ee maamulkaasi, iyada oo kor u qaadaysa rajada taageerayaashooda, balse isla markaas ay keentay walaac xooggan oo ka imaanaya Puntland iyo qeybo kale oo dalka ah.
Madaxweyne Firdhiye ayaa sheegay in dastuurka cusub uu matalo midnimo, kala dambeyn iyo horumar, islamarkaana uu yahay sharci rasmi ah oo lagu dhaqmi doono. Dastuurkan waxa uu qeexayaa nidaamka awood qeybsiga, cadaaladda, doorashooyinka, ilaalinta xuquuqda haweenka iyo carruurta, iyo dhowrista diinta iyo dhaqanka. Bulshada deegaanka ayaa si diirran u soo dhaweeyay saxiixa dastuurkan, iyagoo rajo weyn ka muujiyay in uu horseedo maamul hufan.
Dhanka kale, maamulka Puntland ayaa si cad u muujiyay diidmo adag oo ku aaddan maamulka cusub. Guddoomiyaha Golaha Wakiillada Puntland, Cabdirisaaq Axmed Maxamed (Qaraaje), ayaa sheegay in maamulkan yahay mid lagu abuurayo kala qeybin bulshada deegaanka, gaar ahaan Sool, Sanaag iyo Buuhoodle. Wuxuu xusay in gobolka Sanaag uu leeyahay taariikh midnimo leh, aysanna aqbali doonin in maamul shisheeye ka taliyo. Wuxuu sidoo kale ku dhaliilay Dowladda Federaalka Soomaaliya in ay u muuqato mid si dadban u taageeraysa kala qeybsanaanta halkii laga filayay inay xoojiso midnimada dalka.
Tallaabooyinka isdaba-jooga ah ee Maamulka Waqooyi Bari — laga bilaabo ku dhawaaqistii maamulka, ilaa saxiixa dastuurka, iyo qorshayaal ay ku doonayaan in ay adeegyo u fidiyaan deegannada Sanaag iyo Buuhoodle — ayaa abuuray xaalad cusub oo siyaasadeed. Waxa laga cabsi qabaa in arrintani ay horseedo is-mariwaa iyo xiisado amni darro oo hor leh, iyadoo shacabka deegaannadaasi ay sugayaan xal mideeya, halkii uu kala qeybin lahaa.
Puntland iyo qaar ka mid ah siyaasiyiinta deegaanka ayaa sidoo kale si toos ah u eedeeyay Dowladda Federaalka Soomaaliya in aysan dhex-dhexaad ka ahayn arrintan, ayna muuqato in ay si dadban u taageerayso maamulkan cusub. “Dowladdu waa in aysan ka dhex muuqan qorshayaal lagu kala geynayo ummadda Soomaaliyeed,” ayuu yiri Guddoomiye Qaraaje.
Xaaladda siyaasadeed ee gobollada waqooyi bari ayaa noqotay mid aad u kacsan, iyadoo maamulka cusub ee Waqooyi Bari uu sii xoojinayo sharciyadiisa gudaha, Puntland-na ay adkaynayso mowqifkeeda diidmada. Sida ay arrintu ku dambeyn doonto waxay ku xirnaan doontaa sida ay u dhaqaaqaan dhinacyada siyaasadeed ee isku haya awoodda iyo masiirka gobolka. Waxaa muuqata in loo baahan yahay dhexdhexaadin dhab ah iyo wadahadal qaran si looga hortago in xiisaddani isu beddesho is qabqabsi siyaasadeed ama mid amni.
